Ýuwujy serişdeleriň düzüminde şelatlaşdyryjy maddalaryň roly
Helat, şelatlaýjy agentler tarapyndan emele gelen şelat, grekçe "Chele" sözünden gelip çykýar, ýagny krab penjesi diýmek. Helatlar metal ionlaryny saklaýan krab penjeleri ýalydyr, olar örän durnukly we bu metal ionlaryny aýyrmak ýa-da ulanmak aňsat. 1930-njy ýylda Germaniýada ilkinji şelat - agyr metal zäherlenmesi bolan näsaglary bejermek üçin EDTA (etilendiamin tetrasirke turşusy) şelaty sintez edildi, soňra şelat işlenip düzüldi we gündelik himiki ýuwuşlarda, azykda, senagatda we beýleki maksatlarda ulanyldy.
Häzirki wagtda dünýäde helatylaşdyryjy agentleriň esasy öndürijileriniň arasynda BASF, Norion, Dow, Dongxiao Biological, Shijiazhuang Jack we ş.m. bar.
Aziýa-Ýuwaş ummany sebiti helate agentleri üçin iň uly bazar bolup, onuň 50% -den gowragynyň paýy we bazar möçberiniň takmynan 1 milliard ABŞ dollaryndan gowrak bolmagy bilen, esasy ulanylyşlary ýuwujy serişdelerde, suwy arassalamakda, şahsy idegde, kagyzda, azyk we içgi senagatynda bar.
(Helatlaşdyryjy agent EDTA-nyň molekulýar gurluşy)
Helatlaşdyryjy agentler metal ionlarynyň köp ligandlaryny metal ion kompleksleri bilen helatlaşdyryp, helatlar emele getirmek arkaly olary dolandyrýarlar.
Bu mehanizmden köp ligandly köp molekulalaryň şeýle helasiýa ukybyna eýedigini düşünip bolýar.
Iň tipikileriniň biri ýokardaky EDTA bolup, ol metal bilen hyzmatdaşlyk etmek üçin 2 azot atomyny we 4 karboksil kislorod atomuny üpjün edip bilýär we 6 koordinasiýa talap edýän kalsiý ionuny berk örtmek üçin 1 molekulany ulanyp bilýär, bu bolsa ajaýyp helatlaşdyrma ukybyna eýe bolan örän durnukly önümi döredýär. Beýleki giňden ulanylýan helatlara natriý glýukonat, natriý glutamat diasetat tetranatriý (GLDA) ýaly natriý fitat, metilglisin diasetat trinatriý (MGDA) ýaly natriý aminokislotalary we polifosfatlar we poliaminler girýär.
Hemmämiziň bilşimiz ýaly, kran suwunda ýa-da tebigy suw howdanlarynda kalsiý, magniý, demir plazmasy bar, bu metal ionlary uzak möhletli baýlaşdyrylyp, gündelik durmuşymyza aşakdaky täsirleri eder:
1. Mata dogry arassalanmaýar, bu bolsa gabyklaryň çökmegine, gatylaşmagyna we garaňkylaşmagyna sebäp bolýar.
2. Gaty ýüzde amatly arassalaýjy serişde ýok we gabyk çökündileri
3. Süýji gap-gaçlardaky we aýna gap-gaçlardaky çökündiler
Suwuň gatylygy suwdaky kalsiý we magniý ionlarynyň mukdaryny aňladýar we gaty suw ýuwmagyň täsirini peseldýär. Ýuwujy serişdelerde şelatlaýjy madda suwdaky kalsiý, magniý we beýleki metal ionlary bilen reaksiýa girip biler, bu bolsa suwuň hilini ýumşadyp, kalsiý we magniý plazmasynyň ýuwujy serişdedäki işjeň madda bilen reaksiýa girmeginiň öňüni alyp, ýuwujy serişde täsirine täsir etmezligi üçin, şeýlelik bilen ýuwujy serişdesiniň netijeliligini ýokarlandyrýar.
Mundan başga-da, helator agentleri ýuwujy serişdäniň düzümini has durnukly edip, gyzdyrylanda ýa-da uzak wagtlap saklananda parçalanmaga has az duçar bolup biler.
Kir ýuwujy serişdä şelatlaýjynyň goşulmagy, esasanam ýuwujy serişdä gatylygyň täsir edýän ýerlerinde, meselem, demirgazyk, günorta-günbatar we suwuň gatylygy ýokary bolan beýleki ýerlerde, onuň arassalaýjy güýjüni ýokarlandyryp biler. Şelatlaýjy serişdä suw lekeleriniň we lekeleriň mata ýüzünde çökmeginiň öňüni alyp biler, şonuň üçin kir ýuwujy serişdä has geçirgen we eşigiň ýüzüne has aňsat ýapyşýar, şol bir wagtyň özünde ýuwujy serişdäniň täsirini gowulandyrýar. Aklygy we ýumşaklygy gowulandyrýar, intuitiw işleýiş şeýle çal we gurak däl.
Şeýle hem, gaty ýüzleri arassalamakda we nahar gaplaryny arassalamakda, ýuwujy serişdädäki helate agenti ýuwujy serişdäniň eremegini we dispersiýa ukybyny gowulandyryp biler, şonuň üçin leke we gabyk aňsat aýrylýar we intuitiw täsiri gabyk galyp bilmezligi, ýüziň has açyk bolmagy we aýnanyň suw plýonkasyny asmazlygydyr. Helate agentleri howadaky kislorod bilen birleşip, metal ýüzleriniň oksidlenmeginiň öňüni alýan durnukly kompleksleri emele getirip bilerler.
Mundan başga-da, demir ionlaryna helatlaşdyryjy agentleriň helatlaşdyryjy täsiri pos aýyrmak üçin turba arassalaýjylarynda hem ulanylýar.